خلیج فارس چیست؟ جغرافیا، اقتصاد انرژی و اهمیت راهبردی یک آبراه

خلیج فارس دریایی در شمال‌غربی اقیانوس هند است که میان ایران در شمال و شمال‌شرق و شبه‌جزیره عربستان در جنوب و جنوب‌غرب قرار دارد. طول آن از دهانه اروندرود تا تنگه هرمز نزدیک به ۹۹۰ کیلومتر است. عرض خلیج فارس نیز در بخش‌های مختلف تغییر می‌کند؛ در پهن‌ترین نقطه به حدود ۳۴۰ کیلومتر می‌رسد و در نزدیکی تنگه هرمز به حدود ۵۵ کیلومتر کاهش می‌یابد. آب خلیج فارس از طریق این تنگه به دریای عمان و سپس به دریای عرب راه پیدا می‌کند.

هشت کشور در امتداد سواحل خلیج فارس قرار دارند: ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان. ایران در بخش شمالی و شمال‌شرقی خلیج فارس قرار گرفته و طولانی‌ترین خط ساحلی را در میان کشورهای این منطقه دارد. عراق در شمال‌غربی واقع شده و شش کشور دیگر، یعنی کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان، در امتداد سواحل جنوبی و غربی خلیج فارس قرار دارند.

خلیج فارس یکی از کم‌عمق‌ترین دریاهای حاشیه‌ای جهان است. عمق متوسط آن کمتر از ۹۰ متر است و تنها در نزدیکی دهانه ورودی و چند نقطه پراکنده در بخش جنوب‌شرقی، عمق آب از ۱۱۰ متر فراتر می‌رود. ویژگی جالب توجه خلیج فارس، تفاوت عمق در دو سوی آن است؛ عمیق‌ترین بخش‌های آن در امتداد ساحل ایران قرار دارند، در حالی که در سمت جنوبی، در امتداد سواحل شبه‌جزیره عربستان، بستری گسترده و کم‌عمق دیده می‌شود که عمق آن معمولاً از ۳۵ متر بیشتر نیست.

جزایر خلیج فارس از نظر زمین‌شناختی منشأ یکسانی ندارند. برخی از آن‌ها بر اثر بالا آمدن گنبدهای نمکی از لایه‌های زیرین زمین شکل گرفته‌اند؛ در حالی که برخی دیگر حاصل انباشت تدریجی صخره‌های مرجانی و بقایای اسکلتی جانداران دریایی هستند که در گذر زمان روی هم رسوب کرده‌اند.

ورود آب شیرین به خلیج فارس بسیار محدود است و بخش عمده آن از رودهای دجله، فرات و کارون در شمال‌غرب، از طریق اروندرود، تأمین می‌شود. در مقابل، سواحل جنوبی خلیج فارس تقریباً فاقد رودخانه‌های دائمی هستند. از سوی دیگر، دمای بالای هوا و تبخیر شدید باعث می‌شود میزان خروج آب از طریق تبخیر بیشتر از میزان ورود آب شیرین باشد. این شرایط موجب شده است شوری آب خلیج فارس به حدود ۳۷ تا ۴۱ در هزار برسد؛ رقمی که در تالاب‌ها و آبگیرهای ساحلی سواحل عربی حتی بیشتر نیز می‌شود.

گردش آب در خلیج فارس الگویی پادساعت‌گرد دارد و در دو لایه سطحی و عمقی جریان می‌یابد. آب اقیانوس هند از طریق تنگه هرمز وارد خلیج فارس می‌شود. در اثر گرمای شدید منطقه، بخشی از آب تبخیر می‌شود و شوری و چگالی آب باقی‌مانده افزایش می‌یابد. این آب شورتر و سنگین‌تر به اعماق فرو می‌رود و سپس در قالب جریانی عمیق، از زیر آب‌های ورودی، به سوی دریای عمان و اقیانوس هند بازمی‌گردد.

اقلیم گرم و دشوار

تابستان‌های خلیج فارس گرم و بسیار شرجی است. بارندگی‌ها عمدتاً به نیمه سرد سال محدود می‌شوند و معمولاً به شکل رگبارهای کوتاه رخ می‌دهند. باد شمال که در تابستان از سمت شمال‌غرب می‌وزد، از بادهای شناخته‌شده این منطقه است. در فصل پاییز نیز تندبادها و گاهی گردبادهای دریایی می‌توانند در مدت کمتر از پنج دقیقه، سرعت باد را به ۱۵۰ کیلومتر در ساعت برسانند.

خلیج فارس امروزی و دشت‌های پیرامون آن، که بخش بزرگی از رسوبات رودخانه‌های بین‌النهرین را در خود جای داده‌اند، بقایای حوضه رسوبی گسترده‌ای هستند که در دوره‌های طولانی زمین‌شناسی در راستای شمال‌غربی ـ جنوب‌شرقی امتداد داشته است. در طول میلیون‌ها سال، لایه‌های متعددی از سنگ آهک، مارن، رسوبات تبخیری و مواد آلی در این حوضه انباشته شده‌اند. همین مجموعه شرایط زمین‌شناختی، زمینه شکل‌گیری یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان را فراهم کرده است.

پیش از کشف نفت در ایران در سال ۱۹۰۸، زندگی در پیرامون خلیج فارس حول ماهیگیری، صید مروارید، ساخت لنج و داو، نخل‌داری و دامداری کوچ‌رو می‌چرخید. صید مروارید سنتی با ورود مروارید پرورشی ژاپن به بازار جهانی در دهه ۱۹۳۰ عملاً از میان رفت؛ اما ماهیگیری در کویت، قطر و بحرین بعدها به صنعتی تجاری و حتی صادراتی تبدیل شد — هرچند سدسازی بر رودهای شمال‌غربی، ورود مواد مغذی به آب را کم کرده و روی ذخایر ماهی اثر منفی گذاشته است.

اما آن‌چه این منطقه را در نقشه اقتصاد جهان برجسته کرده، چیز دیگری است: کشورهای پیرامون خلیج فارس نزدیک به سه‌پنجم ذخایر اثبات‌شده نفت جهان و حدود یک‌سوم ذخایر گاز طبیعی را در خود جای داده‌اند. از جنگ جهانی دوم تا امروز، سهم این منطقه از تولید نفت جهان پیوسته بزرگ بوده است.

اهمیت راهبردی خلیج فارس در انتقال نفت و گاز، این منطقه را به یکی از کانون‌های مهم رقابت و تنش‌های نظامی در جهان تبدیل کرده است. در جریان جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸)، دو کشور بارها کشتی‌های نفتکش و تأسیسات نفتی یکدیگر را هدف حمله قرار دادند. این دوره که به «جنگ نفتکش‌ها» معروف شد، خسارات گسترده‌ای به کشتیرانی تجاری وارد کرد و بیش از صد نفتکش را درگیر حملات و حوادث نظامی ساخت. در ادامه، ایالات متحده و شماری از کشورهای اروپای غربی برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و تأمین امنیت عبور نفتکش‌ها وارد منطقه شدند.

در دهه‌های بعد نیز تنش و رویارویی میان نیروهای دریایی ایران و آمریکا در خلیج فارس و تنگه هرمز ادامه یافت. در اوایل سال ۲۰۲۶، با تشدید تنش‌های نظامی میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، حملات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران انجام شد. ایران نیز در واکنش، حملات موشکی، پهپادی و دریایی علیه اهدافی در منطقه خلیج فارس و پیرامون تنگه هرمز انجام داد. هم‌زمان، هشدارها درباره احتمال مین‌گذاری یا محدود شدن عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، نگرانی‌های گسترده‌ای در صنعت کشتیرانی ایجاد کرد و موجب کاهش شدید تردد نفتکش‌ها در این مسیر شد؛ مسیری که بخش قابل‌توجهی از تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از آن عبور می‌کند.

⚠ چرا تنگه هرمز تا این اندازه اهمیت راهبردی دارد

تنگه هرمز تنها مسیر دریایی ارتباط خلیج فارس با دریای عمان و آب‌های آزاد اقیانوس هند است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در تردد کشتی‌ها از این گذرگاه، حتی در حد تهدید یا احتمال بسته شدن آن، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای بازار جهانی انرژی داشته باشد. حجم بالای نفت و گاز صادراتی که از این مسیر عبور می‌کند و محدود بودن مسیرهای جایگزین، تنگه هرمز را به یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان تبدیل کرده است.

ویدیوی زیر گزارشی مستند از فعالیت‌های استخراج گاز طبیعی در میدان گازی نورث‌فیلد در آب‌های قطر ارائه می‌دهد. این میدان که بخش قطری یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گازی مشترک جهان به شمار می‌رود، در بستر خلیج فارس واقع شده است. این ویدیو با زیرنویس به هر چهار زبان مقاله در دسترس است.